مراسم شب یلدا و ارتباط آن با ایزدمهر

به مناسبت اين شب كه طولاني ترين شب سال ، نخستين شب زمستان است و تاريكي اهريمني بيشتر مي پايد ، اين شب در نظر ايرانيان نحس بود. در روزگاران گذشته براي رخنه در تاريكي و زايل ساختن آثار اهريمني ، آتش مي افروختند و هر گروهي از خانواده ها دوستان و خويشان ، گرد آتش جمع مي شدند و آن را با خوردن و آشاميدن و شادي و گفتوگو به سر مي آوردند و اين شبهاي آتشان نام داشت . به موجب فرگرد هجدهم ونديداد ، در شب لازم است آتش افروخته و شعله ور نگه داشته شود تا ديوان و عمله ي اهريمن نتوانند زيانكاري كنند. همه ي جشنها شب هنگام بر پا مي شد و مراسم و آداب ديني ، با آتش افروزي همراه بود.

اول دي به مناسبت اينكه تجديد حيات مهر يا خورشيد است ، به نام يلدا  يعني تولد مشهور شده و جشن گرفته مي شد . اما آغاز دي ماه جشن بزرگ ديگري نيز بود ، چنانكه در گذشته هر گاه نام روز و ماه با هم تلاقي و برخورد مي كرد آن روز را جشن مي گرفتند. دزو (dasva) در اوستا به معني آفريدگار و خداوند و ددو (dadv) در پهلوي نيز شكل تغيير يافته ي همين واژه است. ماه دي ( دي_ نيز شكل فارسي جديد_ ددوي پهلوي است ) نيز نخستين روزش بنام آفريدگار نامزد است ، پس جشني بوده و چنانكه گذشت در روزگار گذشته  اين روز را خورروز يعني روز خورشيد نيز مي گفتند و بعدها به خرم روز مبدل گشت كه جشني از جشنهاي ايران كهن بود. اينها همه دلالت بر تقدس و ارج و بزرگي اين روز دارد كه روز تولد خورشد شكست ناپذير است.

همه اين اشارات و نامها حاكي از آن است كه شب يلدا و روز ديگان  پيوند استواري با خورشيد دارد . با مهر كه ازين روز بر تاريكي چيره مي شود. اين روز روز خورشيد است ، روز مهر است و نزد ايرانيا بويژه مهر آييني ها بسي گرامي بوده و بزرگترين جشن يعني جشن تولد مهر يا خورشيد در اين آيين بشمار مي رفته كه آغاز سال محسوب مي شد.

يلدا Yalda يك واژه ي سرياني است به معني تولد. رومي ها خود واژه ناتاليس (Natalis-Invictus) را به معني تولد داشتند. در بسياري از كشور هاي اروپايي روز بيست و يكم دسامبر كه با اول دي برابر بود را هنگامي كه آيين مهر همگاني شده بود ، به عنوان روز تولد خورشيد  جشن مي گرفتند. اما در سده چهارم ميلادي بر اثر اشتباهاتي كه در كبيسه روي داد تولد مهر نجات بخش يا مسيحاي منجي در بيست و پنجم دسامبر واقع و پس از آن تثبيت شد تا آن زمان تولد عيساي مسيح در ششم ژانويه جشن گرفته مي شد . اما دين اغلب روميان و بسياري از كشورهاي متمدن اروپا ، آيين مهر و ميترا بود . اما هنگامي كه كم كم مسيحيت در روم با فشار و ارعاب جا باز كرد ، متوليان كليسا چون نتوانستند با برانداختن جشن تولد ميترا در بيست و پنجم دسامبر  غلبه كنند همان روز را زايش عيساي مسيح اعلام كردند ، كه تا اين زمان باقي مانده. مسيحيان سرياني واژه يلدا را با خود به ايران آوردند كه تا كنون ماندگار شده است . البته تولد ميترا  و هنگام و موقع آن نبود كه در مسيحيت داخل شد ، بلكه در واقع امروزه همه مسيحيان جهان كه شب تولد مسيح را جشن مي گيرند و تا بامداد بلندترين شب سال را بيدار مانده و با خوردن و نوشيدن به شادي مي گذرانند ، همان تولد ميترا ، مسيحاي نجات بخش يا سوشيانت  را جشن مي گيرند . و اغلب مراسم و مناسك و آدابشان مقتبس از آيين مهر است. ( براي آگاهي بيشتردر باره يلدا به بخش دهم از كتاب " گاهشماري و جشنهاي ايران باستان" عنوان خرم روز و يلدا نيز نگاه كنيد.)

 

*سفره ي شب يلدا*

سفره ي شب يلدا ، سفره ي ميزد (Myazd) است و ميزد عبارت است از ميوه هاي تر و خشك، و نيز آجيل يا به اصطلاح زرتشتيان لرك (Lork)  كه از لوازم اين جشن و بعنوان وليمه بود كه به افتخار و ويژگي اورمزد و مهر يا خورشيد بر گزار ميشد. به مناسبت آغاز غلبه خورشيد و ازدياد تدريجي طول روز ، ولاجرم شكست اهريمن و ولادت مجدد مهر جهانتاب ، تيرگي اهريمن ديرپاي يلدا را به صبح روشن اورمزد روز از دي ماه مي رساندند .

اين شب را شب چله ي بزرگ نيز مي نامند. چله بزرگ از يكمين روز دي ماه كه اورمزد نام دارد، تا دهم بهمن كه جشن سده است به طول مي انجامد و وبدان سبب آنرا چله بزرگ مي نامند كه شدت سرما بيشتر است. آنگاه چله كوچك فرا مي رسد كه از دهم بهمن تا بيستم اسفند به طول مي انجامد و سرما كم_ كم كاسته مي شود.

 

در پايان سرود زيباي مهر نيايش كه از جمله نيايش ها و ادعيه اي است كه هنگام بر آمدن و فرو رفتن خورشيد تلاوت مي گردد را نقل مي كنم.

ترجمه سرود از كتاب " نيايش هاي اوستايي" است كه به فارسي برگردان و چاپ شده است.

 

*مهر نيايش*

براي خشنودي اهورا مزدا ، مي ستايم اورا  با بهترين

نمازها، - و ستايش، بلند آوازگي و پيروزي باشد براي

مهر ايزد- ايزدي كه مينوي است و داور روز پسين كه

هزار گوش دارد و ده هزار چشم و دارنده جشنهاي فراخ

 است.

مي ستايم مهر ايزد را ، ودرود و ستايش مي گويم ايزدي

را دارنده ي دشتهاي فراخ است ، كه چراگاه هاي

 سبزگون و گسترده اش بر گاهواره ي زمين

 آرامش بخش  است و  آسايش دهنده.

ستايشم پيشكش آن ايزدي كهنگاهبان راست ترين گفتار

است ، كه نيكويي هايش از شمار فزون است :- پيكرش

برازنده و بلند و استوار. – و با هزار چشم ، بيناي دورترين

 دورهاست، -كه هميشه بيدار و بي خواب است.

ميستايم مهر ايزد را ، و آن اهوراي بزرگ بي همتا

آفريننده ي آنرا ، مي ستايم با آيين دين ، با شاخه هاي سبز

برسم(Barsam) – ماه را ، و آن خورشيد را ، ستارگان را ،

و مهر را كه سرور همه كشورهاست.

 

      * نوا *